انواع فرش دستبافت را بشناسید

فرش‌ها جزء محبوب‌ترین و کاربردی‌ترین زیراندازها در کشور ما محسوب می‌شوند که دارای قدمتی چند هزارساله هستند. فرش‌ها به‌عنوان یکی از نمادهای اصیل ایرانی به شمار می‌روند که بر اساس فاکتورها و عوامل مختلفی دسته‌بندی می‌شوند. فرش‌های دستبافت از محبوبیت زیادی در سراسر جهان برخوردارند و در این میان فرش‌های دستبافت ایرانی از گذشته دارای جایگاه بسیار ویژه‌ای در دنیا بوده‌اند. فرش‌های دستبافت با پارامترهای مختلفی تقسیم‌بندی می‌شوند که هر کدام دارای زیبایی و جذابیت خاصی هستند؛ تنوع زیاد در اندازه، جنس، طرح و رنگ فرش‌های ایرانی باعث شده انواع مختلفی داشته باشند که هر کدام نام مشخصی دارند. در ادامه این مطلب از قالیشویی توحید به معرفی انواع فرش‌های دستبافت می‌پردازیم.
با توجه به اینکه فرش‌های دستبافت به‌عنوان فرش‌های قیمتی و گران‌قیمت هستند، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های دارندگان این نوع فرش‌ها نگهداری صحیح و نحوه تمیز کردن آن‌ها است. برای حفظ سلامت این فرش‌ها و آسیب نرسیدن به آن‌ها، بهترین گزینه برای شستشوی آن‌ها استفاده از خدمات قالیشویی‌های معتبر است.

فرش دستبافت چیست؟

همان‌طور که گفتیم، فرش‌ها به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین زیراندازها محسوب می‌شوند که با گذشت زمان دچار تغییرات زیادی داشته‌اند. فرش دستبافت نیز به‌عنوان محبوب‌ترین و مهم‌ترین نوع فرش‌ها به شمار می‌رود که تار و پود این نوع فرش توسط دست بافته می‌شود و از الیاف و مواد طبیعی برای بافت این فرش‌ها استفاده می‌شود. فرش‌های دستبافت ایرانی از نظر اندازه، جنس، نوع بافت، طرح و نقش و... به انواع مختلفی تقسیم‌بندی می‌شوند که در ادامه به معرفی برخی از آن‌ها می‌پردازیم.

انواع فرش دستبافت از نظر اندازه

یکی از مهم‌ترین فاکتورهای تقسیم‌بندی همه فرش‌ها، اندازه و ابعاد آن‌ها است. فرش‌های دستبافت اندازه و متراژهای متفاوتی دارند که متداول‌ترین و رایج‌ترین سایزهای این فرش‌ها شامل ۶ متری، ۹ متری، ۱۲ متری و ۲۴ متری می‌شود. نکته مهم این است که هیچ‌کدام از این ابعاد و متراژها نسبت به دیگری مزیت خاصی ندارد و ملاک اصلی برای انتخاب، ابعاد فضا و محیط مورد نظر است.
هر کدام از فرش‌های دستبافت دارای نام‌های مختلفی هستند که هر کدام از آن‌ها در ابعاد و اندازه‌های متفاوتی تهیه می‌شوند. در زیر به معرفی آن‌ها می‌پردازیم:

قالی

قالی‌ها را در مقایسه با سایر فرش‌های دستبافت که در ادامه معرفی می‌کنیم، می‌توان به‌عنوان پرکاربردترین و محبوب‌ترین انواع فرش نام برد. به فرش‌هایی با ابعاد ۳ × ۲، ۳/۵ × ۲/۵، ۴ × ۳ و ۴ × ۶ متر قالی گفته می‌شود.

قالیچه

ابعاد قالیچه‌ها معمولاً کمتر از ۴ مترمربع است و در دو دسته قالیچه سجاده‌ای و قالیچه پرده‌ای موجود هستند. رایج‌ترین ابعاد قالیچه‌های سجاده‌ای ۲/۲۰ × ۱/۴۰ و قالیچه‌های پرده‌ای ۲/۵ × ۱/۵ است.

کلگی

ممکن است نام این فرش را کمتر شنیده باشید یا با آن آشنایی نداشته باشید. این فرش در واقع به فرش‌هایی گفته می‌شود که از نظر عرض کم‌عرض‌تر از قالی است و از نظر طول کمتر از ۴ متر باشد. این نوع فرش در اندازه‌های ۳ × ۱/۵، ۳ × ۱/۷ و ۲ × ۳/۷ متر بافته می‌شود.

کناره

این فرش غالباً برای راهروها و راه‌پله‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد که غالباً عرض آن‌ها ۰/۵ تا ۱/۷ متر و طول آن‌ها ۳ تا ۱۰ متر می‌باشد.

پشتی

پشتی همان متکاهای بزرگی هستند که به دیوار تکیه داده می‌شود و در قدیم بافته می‌شدند. پشتی‌ها به قالیچه‌هایی گفته می‌شود که مساحت کمتر از ۱ مترمربع دارد. متداول‌ترین سایز پشتی‌ها ۹۰ × ۶۰ سانتی‌متر است.

پادری

قالیچه‌های کوچکی که جهت استفاده در پاگردها بافته می‌شوند، پادری گفته می‌شود.

جدول مقایسه انواع فرش دستبافت از نظر اندازه

برای مقایسه سریع ‌تر ابعاد و کاربرد این شش نوع فرش دستبافت، خلاصه ‌ای از توضیحات بالا را در جدول زیر آورده ‌ایم:

انواع فرش دستبافت از نظر سبک

یکی دیگر از فاکتورهای دسته بندی فرش های دستبافت سبک محلی آن ها است. فرش ها بر اساس سبک محلی غالبا به 3 نوع تقسیم می شوند که در ادامه آن را شرح می دهیم.

فرش روستایی

فرش های روستایی فرش هایی هستند که به عنوان نماد پیدایش قالی های دست بافت شناخته می شوند. این فرش ها بدون نقشه و به صورت ساده و ابتدایی بافته می شوند.

فرش عشایری

این نوع فرش توسط عشایر و در طرح هایی برگرفته از زندگی عشایری بافته می شوند که عموما دارای اندازه های کوچکی هستند و بافتی درشت و زمخت دارند. از نمونه های رایج فرش های عشایری می توان به گبه، سفره، رختخواب پیش، جل و پشتی اشاره کرد.

فرش شهری

این فرش ها توسط بافنده های شهر بافته می شود که دارای ظرافت و رج شمار بالایی هستند و از نقشه ها و طرح های خاصی برخوردارند. از جمله انواع این فرش می توان به فرش دستبافت تبریز اشاره کرد.

انواع فرش دستبافت از نظر شیوه و نوع بافت

فرش های دستبافت از نظر نوع و شیوه بافت و قرار گرفتن تار و پود آنها به سه دسته تقسیم می شوند.

فرش تمام لول

به فرش هایی که قوس گره در پشت آن 90 درجه باشد و دارای شیارهای عمیقی در پشت فرش هستند فرش تمام لول گفته می شود. همچنین یکی دیگر از مشخصه های این نوع فرش فاصله کم تارها از یکدیگر و بافت محکم آن است.

فرش لول

فاصله بین تارها در این فرش به اندازه قطر یک نخ می باشد و بافت تخت یک پوده است و به روش حصیری بافته می شود یعنی در هر رج چله زیر و رو می شود. بافت این نوع فرش در مقایسه با فرش تمام لول از استحکام کمتری برخوردار است.

فرش نیم لول

قوس گره در پشت این فرش 45 درجه است.

انواع فرش دستبافت از نظر طرح

فرش های دستبافت را می توان از نظر طرح نیز دسته بندی کرد که انواع مختلف آن عبارتند از:
•    طرح آثار باستانی و اسلامی
•    طرح اسلیمی
•    طرح شاه عباسی
•    طرح اقتباسی
•    طرح افشان
•    طرح بته ای
•    طرح قابی
•    طرح ایلی عشایری
•    طرح تلفیقی
•    طرح ترکمن
•    طرح محرابی
•    طرح درختی
•    طرح هندسی
•    طرح درهم
•    و ...
علاوه بر این مواردی که مطرح شد فرش های دستبافت را از نظر جنس، شهر بافنده، ساختار و ظرافت نیز می توان تقسیم بندی کرد.

مواد اولیه مورد استفاده در فرش‌ های دستبافت

فرش‌ های دستبافت به دلیل فرآیند پیچیده تولید و استفاده از مواد اولیه با کیفیت، از ارزش و دوام بالایی برخوردار هستند. انتخاب و کیفیت این مواد اولیه به طور مستقیم بر کیفیت و زیبایی نهایی فرش تأثیر می‌ گذارد. در این بخش به بررسی مواد اولیه اصلی که در بافت فرش‌ های دستبافت استفاده می‌ شود، می‌ پردازیم:

1. الیاف و نخ‌ ها

فرش ها دارای جنس های مختلفی هستند و از الیاف متفاوتی بافته می شوند مهم ترین و اصلی ترین الیاف به کار رفته در فرش های دستباف شامل موارد زیر می شود:
پشم: پشم یکی از اصلی‌ ترین مواد اولیه در بافت فرش‌ های دستبافت است. این الیاف طبیعی به دلیل نرمی، دوام و قابلیت جذب رنگ، بسیار محبوب هستند. پشم از جنس کرک گوسفند به‌ دست می‌ آید و در مناطق مختلفی مانند ایران، افغانستان و ترکیه به‌ کار می‌ رود.
ابریشم: ابریشم به دلیل ظرافت و درخشندگی خاص خود، در فرش‌ های دستبافت لوکس و گران‌ قیمت استفاده می‌ شود. این الیاف از پیله‌ های کرم ابریشم استخراج می‌ شود و موجب براقی و لطافت فرش می‌ گردد.
پنبه: پنبه به عنوان الیاف نرم و مقاوم در برخی فرش‌ ها به کار می‌ رود. این الیاف به دلیل تنفس‌ پذیری و راحتی در بافت، در ساختن فرش‌ هایی با قیمت پایین‌ تر و کاربردهای مختلف مورد استفاده قرار می‌ گیرد.

2. استفاده از رنگ‌ ها

به کار بردن رنگ در فرش ها یکی از مهم ترین بخش تولید است رنگ هایی که به کار می رود برای بافت فرش ها موارد زیر هستند:
رنگ‌ های طبیعی: در بافت فرش‌ های دستبافت، رنگ‌ های طبیعی که از گیاهان، میوه‌ ها و مواد معدنی به دست می آیند، برای ایجاد رنگ‌ های غنی و پایدار استفاده می‌ شوند. این رنگ‌ ها معمولاً از گیاهانی مانند روناس، انار و زردچوبه استخراج می شوند.
رنگ‌ های مصنوعی: با وجود استفاده از رنگ‌ های طبیعی، در برخی فرش‌ ها از رنگ‌ های مصنوعی برای دستیابی به طیف وسیع‌ تری از رنگ‌ ها و ثبات بیشتر در برابر نور و شستشو استفاده می‌ شود. این رنگ‌ ها می‌ توانند به‌ طور قابل توجهی هزینه تولید را کاهش دهند.

3. اجزای ساختاری

در تولید فرش های دستباف باید ساختارهای مشخصی را انجام داد و از اجزای خاصی استفاده کرد که در ادامه به آن ها اشاره می شود:
نخ‌ های بافته‌ شده (چله): نخ‌ های چله، که به عنوان پایه بافت فرش استفاده می‌ شوند، معمولاً از پشم، پنبه یا ابریشم تهیه می‌ شوند و مقاومت و ثبات فرش را تأمین می‌ کنند.
نخ‌ های پود: نخ‌ های پود که در عمق بافت فرش قرار می‌ گیرند، نیز می‌ توانند از پشم، پنبه یا ابریشم باشند و به استحکام نهایی فرش کمک کنند.

4. ابزار و تکنیک‌ های تولید

برای تولید و بافت فرش ها ابزارهایی مورد نیاز هستند که به شرح زیر است:
قلاب‌ ها و شانه‌ ها: ابزارهایی مانند قلاب و شانه برای تنظیم و تثبیت نخ‌ ها در فرش استفاده می‌ شود و نقش مهمی در کیفیت بافت دارد.
رنگ‌ آمیزی دستی: رنگ‌ آمیزی نخ‌ ها به صورت دستی و با استفاده از تکنیک‌ های سنتی انجام می‌ شود که به حفظ کیفیت و زیبایی رنگ‌ ها کمک می‌ کند.
ترکیب صحیح این مواد اولیه با مهارت‌ های بافندگان، موجب تولید فرش‌ های دستبافت با ویژگی‌ های منحصر به فرد، کیفیت بالا و دوام طولانی می‌ شود. انتخاب دقیق و استفاده مناسب از این مواد به هنر و ارزش فرش‌ های دستبافت افزوده و آن‌ ها را به آثار هنری و فرهنگی با ارزشی تبدیل کرده است.

نکات مهم نگهداری و شستشوی فرش دستبافت

فرش دستبافت، چه روستایی و عشایری باشد و چه شهری، به‌دلیل ارزش بالا و الیاف طبیعی‌اش (مانند پشم و ابریشم) به مراقبت ویژه نیاز دارد. چند اصل مهم را همیشه به یاد داشته باشید:
•    از مواد شوینده قوی و سفیدکننده پرهیز کنید؛ این مواد می‌توانند به رنگ و الیاف فرش آسیب بزنند.
•    فرش را برای مدت طولانی در معرض نور مستقیم خورشید قرار ندهید تا رنگ‌های آن کم‌رنگ نشوند.
•    فرش را تا نکنید و در صورت نیاز به جابجایی یا نگهداری، آن را لول‌شده نگه دارید.
•    هر آسیبی مثل ساییدگی یا پارگی را زودتر ترمیم کنید.
•    برخی فرش‌ها، به‌ویژه فرش‌هایی که از رنگ‌های طبیعی استفاده کرده‌اند، ممکن است در شستشو رنگ پس بدهند؛ به همین دلیل شستشوی آن‌ها را به متخصص بسپارید.
برای شستشوی تخصصی فرش دستبافت می‌توانید از طریق قالیشویی در جلفا با کارشناسان توحید در ارتباط باشید و درباره روش مناسب شستشوی فرش خود مشاوره بگیرید.

سوالات متداول درباره انواع فرش دستبافت

۱. رایج‌ترین متراژ فرش دستبافت کدام است و کدام بهتر است؟ 
رایج‌ترین سایزها شامل ۶، ۹، ۱۲ و ۲۴ متری است. هیچ‌کدام از این ابعاد نسبت به دیگری مزیت خاصی ندارد و ملاک اصلی انتخاب، ابعاد فضا و محیط مورد نظر است.
۲. تفاوت قالی و قالیچه چیست؟ 
تفاوت اصلی در ابعاد است: قالی‌ها فرش‌های بزرگ‌تری هستند (مثلاً از ۳ × ۲ تا ۴ × ۶ متر)، درحالی‌که قالیچه‌ها معمولاً کمتر از ۴ مترمربع‌اند و در دو دسته سجاده‌ای و پرده‌ای تولید می‌شوند.
۳. فرش دستبافت از چه موادی تهیه می‌شود؟ 
مهم‌ترین الیاف به‌کاررفته در فرش دستبافت پشم، ابریشم و پنبه هستند؛ رنگ‌آمیزی نخ‌ها نیز با رنگ‌های طبیعی (مانند روناس، انار و زردچوبه) یا رنگ‌های مصنوعی انجام می‌شود.
۴. چرا شستشوی فرش دستبافت را باید به قالیشویی معتبر سپرد؟ 
چون فرش دستبافت قیمتی و حساس است و استفاده از شوینده نامناسب یا روش نادرست می‌تواند به الیاف و رنگ آن آسیب بزند؛ قالیشویی معتبر با رعایت اصول شستشو و استفاده از مواد شوینده سازگار با فرش، این ریسک را به حداقل می‌رساند.

جمع بندی

در این مقاله شما را با انواع مختلف فرش‌های دستبافت و تقسیم‌بندی آن آشنا کردیم. همان‌طور که گفته شد، فرش دستبافت یکی از قیمتی‌ترین انواع فرش به شمار می‌رود که همین امر باعث می‌شود نگهداری و مراقبت از آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار باشد. یکی از مهم‌ترین مواردی که در نگهداری از این نوع فرش اهمیت زیادی دارد، نحوه شستشوی آن می‌باشد. همان‌طور که در ابتدا بیان شد، با توجه به حساسیت فرش‌های دستبافت، بهترین راه برای شستن آن‌ها مراجعه به یک قالیشویی معتبر است. قالیشویی توحید یکی از مجموعه‌های معتبر در شهر تهران است که کلیه خدمات مربوط به قالی‌شویی را به‌طور کاملاً استاندارد و با استفاده از بهترین مواد شوینده انجام می‌دهد. یکی از خدماتی که توسط این قالیشویی ارائه می‌شود، شستشوی فرش‌های دستبافت با استفاده از مواد شوینده مناسب و سازگار با آن است.